Tadeusz Różewicz

1921-2014, Polonia

Dietrich Bonhoeffer, en sus «Cartas desde la prisión», subraya que la vida en un mundo que ha “alcanzado la madurez” exige del ser humano una plena responsabilidad y autonomía en la configuración de su propio camino, sin necesidad de recurrir a Dios como “hipótesis de trabajo”. Este mundo no necesita a Dios ni como “hipótesis de trabajo” ni como deus ex machina, sino que exige del ser humano la responsabilidad de sus propios actos. ( Jaroslaw Pluciennik “Liturgia irreligiosa y no bella de partir de Tadeusz Różewicz«)

Trad. Ada Trzeciakowska

aprendiendo a caminar

„langgestreckt auf meiner Pritsche
starre ich auf die graue Wand”¹

en los dos últimos años tomo lecciones
del pastor Dietrich Bonhoeffer²
que fue ahorcado
el 9 de abril de 1945

por orden del Führer
Hitler Hiedler Hüttler
Hitler Schickelgruber³
¿o como fuera que se llamase?

El Führer reventó el 30 de abril
junto a su perro fiel
(pobre perro)

en mi larga vida
he tomado lecciones no solo de poetas

de Goethe Hölderlin Heine
Rilke
„Denn das Schöne ist nichts
als des Schrecklichen Anfang (…)”⁴

Rilke hasta el final de su vida
se aferró convulsivamente
a vestidos de mujer
se escondía en los rincones
de los vestidos femeninos
permaneció hasta la muerte
en el vestidito de niña
con el que
lo vistió su madre

era como un vestido
fantasmal y terrible

si se hubiera detenido aunque solo un instante
junto a Heinrich Zille⁵
Am Pferfleischwagen!⁶
pero Rilke eligió la torre del ángel
a la princesa Thurn und Taxis
así que lo abandoné y fui
a aprender de Brecht
de camino encontré a Grabbe⁷
(¡un tipo extraordinario!) y a Benn

a Bonhoeffer lo encontré en Wrocław

empieza desde el principio
empieza otra vez me decía
aprender a caminar
aprender a escribir leer
pensar

hay que aceptar
que Dios se ha marchado de este mundo
¡¡no ha muerto!!
hay que aceptar
que uno es adulto
que hay que vivir
sin Padre

y también decía
que hay que vivir con dignidad
en un mundo sin Dios
sin contar con castigo ni recompensa

¿no habré pecado
comparando al Führer
con un perro? al fin y al cabo era un hombre
tenía madre y padre
hermana y hermano
era artista dejó tras de sí
acuarelas dibujos
era escritor amaba a Wagner
dejó tras de sí Mein Kampf
circulan por mi país rumores
de que Mein Kampf ha sido publicado
en lengua polaca pero nadie nada
ha visto nada ha oído…
por desgracia el Führer reventó
y la cuestión judía sigue esperando
una solución definitiva
„Endlösung der Judenfrage”⁸

judíos árabes polacos y alemanes
son un poco hipersensibles
en todas partes husmean antisemitismo
y sin embargo el bosque de árboles
plantados por los Justos
crece se espesa se acerca
llega hasta las ventanas de nuestras
casas
se producen magníficas comedias
sobre Auschwitz Majdanek Sobibor
la pasión y el holocausto empiezan
a producir beneficios cada vez mayores
cuatrocientos millones de dólares eso sí es dinero
no unas miserables treinta monedas de plata

estábamos sentados a la sombra de los árboles
en una pequeña cervecería junto a la iglesia
de santa Isabel

Bonhoeffer me leía
sus poemas escritos en Tegel⁹

„langgestreckt auf meiner Pritsche
starre ich auf die graue Wand”

miraba la Luz su monumento
sin cabeza sin brazos

¿Y si Dios se asustó
y abandonó la Tierra?

en vez de responder
a mi pregunta
puso el dedo sobre los labios

¿es esta una señal
de que no quieres de que no puedes
responder a mi pregunta?

envuelto en una manta sucia y maloliente
con los ojos cerrados
escuchaba la pared gris de la celda
con los ojos de la imaginación
pintaba sobre ella flores silvestres
acianos neguillas manzanillas
amapolas y otra vez acianos
los ojos y la boca de la prometida

¿son sus pasos los que se alejan
o los pasos del Hermano
condenado a muerte?

la puerta cerrada de golpe

„Ich gehe mit dir Bruder
an jenen Ort
und ich höre dein letztes Wort”¹⁰

¿no quieres responder
a mi pregunta?
le pregunté una segunda y una tercera vez

entonces levantó hacia mí los ojos
de nuevo el dedo en los labios
se puso en pie
y se marchó
iba detrás de Cristo
imitaba a Cristo

iba por el campo con otros
discípulos hambrientos arrancaban
espigas maduras
las desgranaban
comían de la mano
intenté alcanzarlos
y de pronto me encontré en la luz
en el reino de la juventud
en el paraíso terrenal
los ojos y la boca
de mi novia y los acianos
y las nubes

entonces Él se detuvo
y dijo:
amigo
tacha una «palabra grande»
en tu poema
tacha la palabra „belleza”

(Breslavia, 2002-2004)

1. “estirado en mi litera / miro la pared gris” ↩︎
2. Dietrich Bonhoeffer – teólogo protestante alemán, ejecutado por el régimen nazi en los últimos días de la Segunda Guerra Mundial por su participación en la resistencia. Inicio de su poema Nachtliche Stimmen. ↩︎
3. Madre del padre de Hitler; origen de especulaciones sobre su ascendencia judía ↩︎
4. “la belleza no es sino el comienzo del terror” ↩︎
5. Heinrich Zille (1858–1929) – dibujante alemán de la vida urbana de Berlín ↩︎
6. Cuadro de Zille ↩︎
7. Christian Dietrich Grabbe (1801–1836) – dramaturgo alemán asociado al movimiento “Joven Alemania”, autor de obras de fuerte crítica social y elementos fantásticos. ↩︎
8. “solución final de la cuestión judía”, eufemismo utilizado por el régimen nazi para designar el exterminio sistemático de los judíos europeos. ↩︎
9. Prisión militar de investigación. Albergó a cientos de prisioneros políticos, disidentes y miembros de la resistencia antinazi que esperaban juicio ante la Corte Popular. ↩︎
10. Fragmento final del poema de Bonhoeffer:
    “Iré contigo, hermano / a ese lugar / y escucharé tu última palabra”. ↩︎

Collage propio (foto propia; Katia Chausheva)

Bonhoeffer w swoich «Listach z więzienia», akcentuje, że życie w świecie, który „osiągnął dojrzałość”, wymaga od człowieka pełnej odpowiedzialności i samodzielności w kształtowaniu własnej drogi, bez potrzeby odwoływania się do Boga jako „hipotezy roboczej”. Świat ten nie potrzebuje Boga ani jako „hipotezy roboczej”, ani jako deus ex machina, lecz wymaga od człowieka odpowiedzialności za własne czyny. (Jarosław Płuciennik w «Bezreligijna niepiękna lituria (od)chodzenia Tadeusza Różewicza«)

nauka chodzenia

„langgestreckt auf meiner Pritsche
starre ich auf die graue Wand»¹Początek wiersza Dietricha Bonhoeffera Nachtliche Stimmen (w. 1): „rozciągnięty na mojej pryczy / gapię się w szarą ścianę”.

w ostatnich dwóch latach biorę lekcje
u pastora Dietricha Bonhoeffera²Dietrich Bonhoeffer (1906–1945) – niemiecki duchowny ewangelicki, teolog, zamordowany przez hitlerowców.
który został powieszony
9 kwietnia 1945 roku

na rozkaz Führera
Hitlera Hiedlera Hüttlera
Hitlera Schickelgrubera³Maria Anna Schickelgruber (1795–1847) – matka Aloisa Hitlera, babka Adolfa Hitlera. Podczas pobytu w Wiedniu miała pracować u barona Salomona Mayera Rothschilda, gdzie w 1837 r. zaszła w ciążę i została wyrzucona z pracy. W tym samym roku urodziła Aloisa. Stąd domniemania na temat żydowskiego pochodzenia dyktatora III Rzeszy.
czy jak mu tam było?

Führer zdechł 30 kwietnia
razem z wiernym psem
(biedny pies)

w moim długim życiu
brałem lekcje nie tylko u poetów

u Goethego Hölderlina Heinego
Rilkego
«Denn das Schöne ist nichts
als des Schrecklichen Anfang (…)»⁴Początek pierwszego utworu z cyklu Elegie duinejskie Rainera Marii Rilkego (w. 3–4; tłum. M. Jastrun): „albowiem piękno jest jedynie / przerażenia początkiem”.

Rilke do końca życia
trzymał się kurczowo
kobiecych sukni
krył się w zakamarkach
niewieścich szat
pozostał do śmierci
w sukience dziewczynki
w którą
ubrała go mama

«była jak suknia
upiorna i straszna»

gdyby się zatrzymał choć na chwilę
z Heinrichem Zielle⁵Heinrich Rudolf Zille (1858–1929) – niemiecki malarz, rysownik, litograf i fotograf. Zasłynął jako twórca obrazujący życie codzienne Berlina.
Am Pferdefleischwagen!⁶Obraz Zillego, obecnie w zbiorach Stiftung Stadtmuseum w Berlinie.
ale Rilke wybrał wieżę anioła
księżniczkę Thurn und Taxis
więc go opuściłem i poszedłem
na naukę do Brechta
po drodze spotkałem Grabbego⁷Christian Dietrich Grabbe (1801–1836) – dramatopisarz niemiecki związany z ruchem Młode Niemcy. Łączył elementy fantastyki z realistycznym i mocno krytycznym obrazem niemieckiego życia społecznego i literackiego.
(niezwykły facet!) i Benna⁸Gottfried Benn (1886–1956) – pisarz, eseista, lekarz, w latach 1933–1938 zaangażowany w ruch hitlerowski.

Bonhoeffera spotkałem we Wrocławiu

zacznij od początku
zacznij jeszcze raz mówił do mnie
naukę chodzenia
naukę pisania czytania
myślenia

trzeba się z tym zgodzić
że Bóg odszedł z tego świata
nie umarł!
trzeba się z tym zgodzić
że jest się dorosłym
że trzeba żyć
bez Ojca

i mówił jeszcze
że trzeba żyć godnie
na świecie bezbożnym
nie licząc na karę ani nagrodę

czy nie zgrzeszyłem
porównując Führera
do psa? przecież to był człowiek
miał matkę i ojca
siostrę i brata
był artystą zostawił po sobie
akwarele rysunki
był pisarzem kochał Wagnera
zostawił po sobie Mein Kampf
krążą po moim kraju wieści
że Mein Kampf wydano
w języku polskim ale nikt nic
nie widział nie słyszał…
niestety Führer zdechł
a problem żydowski ciągle czeka
na ostateczne rozwiązanie
„Endlösung der Judenfrage”⁹ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej.

Żydzi Arabowie Polacy i Niemcy
są trochę przeczuleni
wszędzie węszą antysemityzm
a przecież las zasadzonych
przez Sprawiedliwych drzew
rośnie gęstnieje zbliża się
podchodzi pod okna naszych
domów
produkuje się znakomite komedie
o Oświęcimiu Majdanku Sobiborze
pasja i holokaust zaczynają
przynosić coraz większe zyski
czterysta milionów dolarów to jest kasa
nie jakieś tam trzydzieści srebrników

siedzieliśmy w cieniu drzew
w małej piwiarni koło kościoła
świętej Elżbiety

Bonhoeffer czytał mi
swoje wiersze pisane w Tegel¹⁰więzienie

 „langgestreckt auf meiner Pritsche
starre ich auf die graue Wand”

patrzyłem na Światło na jego pomnik
bez głowy bez ramion

a może Bóg wystraszył się
i opuścił Ziemię?

zamiast odpowiedzieć
na moje pytanie
położył palec na ustach

czy to jest znak
że nie chcesz że nie możesz
odpowiedzieć na moje pytanie

owinięty w brudny cuchnący koc
z zamkniętymi oczyma
wsłuchiwał się w szarą ścianę celi
oczami wyobraźni
malował na niej polne kwiaty
modraki kąkole rumianki
maki i znów bławatki
oczy i usta narzeczonej

czy to jej odchodzące kroki
czy kroki skazanego na śmierć
Brata

drzwi zatrzaśnięte

„Ich gehe mit dir Bruder
an jenen Ort
und ich höre dein letztes Wort”¹¹Fragment zakończenia Nachtliche Stimmen: „pójdę z tobą bracie / w to miejsce / i usłyszę twoje ostatnie słowo”.

czy nie chcesz odpowiedzieć
na moje pytanie
spytałem go drugi i trzeci raz

wtedy podniósł na mnie oczy
znów palec
położył na wargach

wstał i odszedł

szedł za Chrystusem
naśladował Chrystusa

szedł polną drogą z innymi
uczniami głodni rwali
dojrzałe kłosy
łuskali ziarno jedli z dłoni
łuskali ziarno palcami
próbowałem ich dogonić
i znalazłem się nagle w świetle
w krainie młodości
w ziemskim raju odnalazłem
oczy i usta
mojej dziewczyny i chabry
i obłoki

wtedy On się zatrzymał
i powiedział:
przyjacielu
skreśl jedno „wielkie słowo”
w swoim wierszu
skreśl słowo „piękno”

(Wrocław 2002–2004)

• 1
  Początek wiersza Dietricha Bonhoeffera Nachtliche Stimmen (w. 1): „rozciągnięty na mojej pryczy / gapię się w szarą ścianę”.
• 2
  Dietrich Bonhoeffer (1906–1945) – niemiecki duchowny ewangelicki, teolog, zamordowany przez hitlerowców.
• 3
  Maria Anna Schickelgruber (1795–1847) – matka Aloisa Hitlera, babka Adolfa Hitlera. Podczas pobytu w Wiedniu miała pracować u barona Salomona Mayera Rothschilda, gdzie w 1837 r. zaszła w ciążę i została wyrzucona z pracy. W tym samym roku urodziła Aloisa. Stąd domniemania na temat żydowskiego pochodzenia dyktatora III Rzeszy.
• 4
  Początek pierwszego utworu z cyklu Elegie duinejskie Rainera Marii Rilkego (w. 3–4; tłum. M. Jastrun): „albowiem piękno jest jedynie / przerażenia początkiem”.
• 5
  Heinrich Rudolf Zille (1858–1929) – niemiecki malarz, rysownik, litograf i fotograf. Zasłynął jako twórca obrazujący życie codzienne Berlina.
• 6
  Obraz Zillego, obecnie w zbiorach Stiftung Stadtmuseum w Berlinie.
• 7
  Christian Dietrich Grabbe (1801–1836) – dramatopisarz niemiecki związany z ruchem Młode Niemcy. Łączył elementy fantastyki z realistycznym i mocno krytycznym obrazem niemieckiego życia społecznego i literackiego.
• 8
  Gottfried Benn (1886–1956) – pisarz, eseista, lekarz, w latach 1933–1938 zaangażowany w ruch hitlerowski.
• 9
  ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej.
• 10
  więzienie
• 11
  Fragment zakończenia Nachtliche Stimmen: „pójdę z tobą bracie / w to miejsce / i usłyszę twoje ostatnie słowo”.